مولکولهای عطری
در این مقاله قرار است به ماهیت مولکولهای عطری، دسته بندی و کاربردهای مولکولهای عطری و در نهایت چگونگی استفاده یک عطرساز از این مولکولها بپردازیم.
مولکول عطری چیست؟
ذره کوچکی که باعث می شود تحت عنوان "بو" حس کنیم همان مولکول عطری است. این مولکولها براحتی در هوا تبخیر و پس از آن وارد بینی میشوند و زمانی که این اتفاق میافتد به گیرندههای بویایی متصل شده و درنهایت مغز ما آن را به صورت "بو" تفسیر میکند. انسان حدود 400 نوع گیرنده بویایی دارد. این گیرندهها بر اساس نوع بو به صورت ترکیبی فعال میشوند و همین عامل باعث میشود بتوانیم میلیونها بو را بشناسیم و از هم تفکیک کنیم.
مولکولهای عطر در واقع پایه و اساس هر بویی است که میشناسیم از بوی گل یاس و ارکید گرفته تا سیوت (Civet)؛ که یک بوی انیمالیک محسوب میشود.
مولکولهای عطری از کجا نشات میگیرند؟
مولکولهای عطری به دو صورت طبیعی و سنتزی هستند. منابع طبیعی شامل منابع استخراج شده از گیاهان، رزینها و بعضا حیوانات هستند که البته امروزه منابع حیوانی ممنوع شدهاند. لینالول، لیمونن، اوژنول و سیترونلول مثالهایی از مولکولهای طبیعی هستند که در عطرسازی حرفهای استفاده میشوند.
منابع سنتزی که هم اکنون 80 درصد عطرسازی مدرن به این دسته وابسته هستند، در آزمایشگاهها سنتز و تولید میشوند. وانیلین، امبروکسان، آلدهید C12 و ایزو ای سوپر مثالهایی از این دست هستند.
یک واقعیت مهم و یک باور عمومی اشتباه این است که طبیعی بهتر از سنتزی است.
در حالی که مولکولهای عطری طبیعی عموما آلرژیزا هستند، قیمت بیشتر و درمقابل پایداری کمتری دارند و همچنین میتوانند مخرب محیط زیست باشند. در مولکولهای سنتزی، آلرژن بودن ماده میتواند تحت کنترل باشد و همچنین این مواد پایداری بیشتر دارند. بسیاری از بوهایی که در طبیعت اصلا وجود ندارند فقط با سنتز ممکن شدهاند.
چرا مولکولهای عطری پایه عطرسازی هستند؟
عطرسازی در اصل هنر ترکیب کردن مولکولهای عطری است. رفتار و برهمکنش این مولکولها عامل چیزی تحت عنوان "رایحه" میباشند. بدون مولکولهای عطری، عطر اصلا معنایی ندارد.
یک عطر حرفهای مجموعهای از مولکولها را شامل میشود که این مولکولها هر کدام نقش منحصر به فردی در ساختار کلی یک عطر دارند. شناخت این مولکولها به عطرساز این امکان را میدهد که به عطر دلخواه دست یابد و همچنین میفهمد که با کم و زیاد کردن کدام مولکول بالانس ایجاد کند. ماندگاری و پخش بو کاملا دو عامل وابسته به نوع مولکول هستند. عطرساز با شناخت رفتار مولکولها ماندگاری و پخش بو را کاملا تحت کنترل خود در میآورد.
ساختار زمانی عطر یا همان تاپ نت، نت میانی و نت پایه به وسیله مولکولهای عطری کنترل میشود. یعنی زمانی که یک عطرساز سرعت تبخیر هر مولکول عطری را بداند میتواند یک شروع درخشان، یک قلب متعادل و یک پایان ماندگار بسازد. در غیر این صورت عطر ممکن است خیلی زود محو شود یا در شروع یک حس خشن و نامتعادل ایجاد کند.
یک آکورد از ترکیب چند مولکول عطری ساخته میشود که این ترکیب یک حس بویایی واحد خلق میکند و یک عطرساز خلاق کسی است که مولکولها را میشناسد نه صرفا بوها را. یک عطرساز مبتدی فقط با نام رایحهها کار میکند اما یک عطرساز حرفهای به ساختار شیمیایی، رفتار مولکول و نقش هر مولکول مسلط است و با این مواد کار میکند.
درنهایت یک فرمولاسیون حرفهای با مولکولها شکل میگیرد و نه با توصیفهای کلی روایح.
دسته بندی مولکول ها بر اساس خانواده بویایی
خانواده گلی (Floral)
خانواده گلی (Floral) از مهمترین و قدیمی ترین خانواده های بویایی در عطرسازی است. بخش عمدهای از عطرهای مدرن و همینطور کلاسیک، چه مردانه و چه زنانه بر پایه گلی هستند..خانواده گلی، نت میانی (Middle notes) یا همان قلب عطر را میسازند و پیوند دهنده میان نتهای بالا و پایه هستند از این رو اهمیت زیادی در عطرسازی دارند. رایحههای گلی احساسات لطیف و رومانتیک را به انسان میدهند. حتی در عطرهایی که گلی به نظر نمیرسند، ردپایی از مولکولهای عطری گلی وجود دارد.
نام مولکول عطری | پروفایل بویایی | عملکرد |
گلی، شیرین، کمی مرکباتی و تازه، شفاف | پایه اصلی در نت میانی گلی، نرمکننده ساختار عطر، اتصالدهنده نتها، کاهش تندی | |
رزمانند، شیرین، کمی سبز و فلزی | تقویتکننده بوی رز، ساخت آکوردهای گلی طبیعی، پایداری رایحه | |
گلی، شفاف، ملایم، کمی مرکباتی و تازه | افزایش پخش بو (sillage)، ایجاد حس شادابی، تقویت بوی گل یاس | |
میوهای، گلی، کمی شرابی و جذاب | افزودن حس میوهای و گلدار، نرمکننده تلخیها، استفاده در آکوردهای یاسی و میوهای | |
شیرین، گلی، کمی ادویهای و گرم | ایجاد گرما و شیرینی در نت میانی، تقویت بوی گلهای شرقی، تثبیتکننده رایحه | |
شیرین، کمی چوبی و ملایم | تثبیتکننده و نگهدارنده رایحه، حلال مولکولهای دیگر، افزایش ماندگاری | |
گل رز، میوهای، کمی خاکی و پیچیده | ایجاد حس گل رز طبیعی، افزایش عمق و پیچیدگی آکوردهای گلی، بهبود پایداری رایحه | |
شیرین، رز طبیعی، لطیف و کمی پودری | شبیهسازی بوی رز تازه، ایجاد حس طبیعی و غیرمصنوعی، نرمکننده رایحه | |
گلی، شیرین، کمی میوهای و تمیز | افزودن حس تمیزی و تازگی، تقویت نتهای گلی و میوهای، بهبود تعادل عطر | |
شیرین، گلی، کمی مرکباتی و تازه | نرمکننده ساختار عطر، افزایش حس خنکی، بهبود جریان نتهای بالایی و میانی | |
گل رز طبیعی، شیرین و کمی سبز | تقویت بوی رز، ساخت آکوردهای گلی با حس طبیعی، افزایش ماندگاری و وضوح | |
گلی سفید، شیرین، غنی و کمی کرمی | ایجاد حس گلهای سفید لوکس، افزایش عمق قلب عطر | |
گلی ، تازه و سبز | افزودن حس تمیز و آرامبخش، تقویت نتهای گلی و سبز، ایجاد تعادل بین شیرینی و تلخی | |
شیرین، گرم، نعناعی، کمی ادویهای | ایجاد حس تازه و گرم، افزودن تلخی ملایم، کاربرد در عطرهای شرقی و طبیعی |
خانواده مرکباتی (Citrus)
خانواده مرکباتی یا به اصطلاح سیتروسی از پرطرفدارترین خانوادههای بویایی هستند. کاربرد اصلی این خانواده در عطرسازی، تشکیل نتهای بالایی (Top notes) فرمولاسیون است. احساسات بویایی که منتقل میکند شامل حس تازه، ترش، لایت و گاهی تلخ است. مولکولهای این دست فراریت بالایی دارند و معمولا در کل ترکیب یک عطر اولین مولکولهایی هستند که حس میشوند. وقتی در کنار نت های چوبی، گلی و شرقی استفاده میشوند تعادل ایجاد میکند و حس سنگینی را کاهش میدهند. با این حال ساخت عطر با کمک این خانواده چالشهای خاص خود را همراه دارد. برخی از این مولکولها ممکن است باعث ایجاد حساسیت پوستی شوند و همچنین به مواد تثبیت کننده نیاز دارند تا در طول زمان رایحه مرکباتیشان را حفظ کنند.
نام مولکول عطری | پروفایل بویایی | عملکرد |
ترش، مرکباتی قوی، شبیه لیمو و برگهای تازه | ایجاد حس تازه و قوی مرکباتی و حس طبیعی برگ و ترشی | |
تمیز، مرکباتی، گلی ملایم و کمی میوهای | کاربرد در نتهای بالایی و میانی، پخشبو و ماندگاری بالا، حس تازه و تمیز | |
Juniper Berry | سبز، تلخ، کمی رزینی و خنک | حس طبیعت و تازگی جنگلی، ایجاد تعادل بین مرکبات و نتهای چوبی یا آروماتیک |
Limonene | بوی پوست پرتقال و لیمو، تازه، مرکباتی، شیرین و تند | مولکول فرّار برای شروع پخش عطر، ترکیبپذیری بالا با نتهای مرکباتی و گلی |
Bergamotene | مرکباتی، شیرین، کمی تلخ و چوبی | برای ساخت آکوردهای مرکباتی طبیعیتر و پیچیدهتر، ایجاد عمق و تعادل در نتهای بالایی |
Neral | ترش، مرکباتی شاداب، شبیه لیمو و گریپفروت | ایجاد نت بالایی تازه، ترکیبپذیری بالا با دیگر نتهای مرکباتی و سبز |
Terpinolene | مرکباتی، گیاهی، کمی شیرین و تازه | افزایش پخش بو، ترکیبپذیری بالا با نتهای مرکباتی و چوبی |
خانواده چوبی (Woody)
خانواده چوبی یا به اصطلاح وودی (Woody) از اساسیترین خانوادههای بویایی هستند. در ساختار یک عطر معمولا نتهای پایه (Base notes) را شکل میدهند. این خانواده تداعی کننده چوب درختان، خاک و ریشه گیاهان طبیعی هستند که حس بویایی گرم و خاکی را منتقل میکنند. مولکولهای عطری چوبی سنگینند و به آهستگی تبخیر میشوند که همین امر باعث میشود عطر عمق پیدا کند و ماندگار باشد. نکته مهم در استفاده این خانواده در یک عطر غلظت آن است که می بایست به آن توجه شود. غلظت بیش از حد باعث خستگی و خشکی بویایی میشود و غلظت کم آن به عطر ساختار و عمق لازم را نمیدهد.
نام مولکول عطری | پروفایل بویایی | عملکرد |
چوبی، نرم، مخملی، حس تمیزی وکمی کهربایی | مولکول لینککننده، تقویت پخش بو، نت پایه و نت میانی | |
چوبی، خاکی، تمیز، کمی سبز و خشک | افزایش ماندگاری بدون تلخی شدید، جایگزین تمیز برای وتیور خام، نت پایه | |
چوب صندل کرمی، نرم، شیری، گرم و کمی شیرین | نرمکردن ساختار نت پایه، ایجاد حس کرمی در عطر | |
سبز، تلخ، تند، صمغی و گیاهی | ایجاد حس طبیعی قوی، استفاده در مقدار کم ولی بسیار اثرگذار | |
چوبی، کاجی، تازه، کمی مرکباتی و سبز | پیوند بین نتهای مرکباتی و چوبی، افزودن طبیعی و آروماتیک | |
چوبی، مشکمانند، گرم، کمی ادویهای و پودری | افزایش حجم نت پایه، تقویت ماندگاری | |
Cedarwood Acetate | چوبی، خشک، تمیز و کمی شیرین | اتصال آکوردهای چوبی با مرکباتی و گلی، مناسب عطرهای کلاسیک، چیپر و فوژه |
خانواده مشکی (Musk)
خانواده مشکی یک خانواده نامرئی در عطرسازی محسوب میشود چرا که این مولکولها مستقیما بو نمیشوند بلکه این خانواده حس میشوند. احساساتی مثل نرمی، حس پوست مانند و عمیق را ایجاد میکند. هیچ فرمول حرفهای بدون حداقل یک مولکول مشکی کامل نیست. این مولکولها نقشهایی را ایفا میکنند که دیگر خانوادهها به تنهایی نمیتوانند آنها را ایفا کنند. در فرمولاسیون حس پوست تمیز و طبیعی را القا میکند و تیزی فرمول را نرم میکند همچنین بدون آنکه حس سنگینی ایجاد کند ماندگاری عطر را بالا میبرد و نتهای مختلف را بهم پیوند میدهد. عمدتاً در نت پایه (Base Notes) و گاهی در نت میانی (Middle Notes) استفاده میشود.
نام مولکول عطری | پروفایل بویایی | عملکرد |
مشکی، پودری، گرم و کمی شیرین، کلاسیک | افزایش ماندگاری، تقویت آکوردهای گلی، چیپر و آلدهیدی | |
صابونی، تمیز و مدرن | نرمکردن لبههای تیز نتها، پایهسازی فرمول و افزایش حجم بویایی | |
مشکی، نرم، گرم و کمی شیرین با حس طبیعی، لوکس | ایجاد حس مشک طبیعی و لوکس، جایگزین مُشک طبیعی | |
Habanolide | مشکی فلزی، تمیز، بسیار مدرن و مینیمال | بهبود فرمول بدون افزودن سنگینی، ثبیتکننده رایحه با حس تمیزی |
Exaltone | بویی عمیق با حس طبیعی پوست | افزایش عمق نت پایه، افزودن حس لطافت |
خانواده کهربایی (Ambery)
خانواده امبری یکی از پیچیدهترین خانوادههای بویاییست که به عطر احساس شیکی و عمق میدهد. امبریها قادرند احساسات طبیعی و نیش را باهم ترکیب کنند و بوی گرم، شیرین، چوبی و بالزامیک را ایجاد کنند. عمدتا در نتهای پایه(Base Notes) و گاها در نتهای میانی (Middle Notes) استفاده میشود. خانواده امبری مخصوصا از چندین نوع مولکول ساخته میشوند که این مولکولها میتواند طبیعی یا سنتزی باشند. نتهای بالزامیک هستهی اصلی خانواده امبری هستند و بدون آنها آکورد کهربایی شکل نمیگیرد.
نام مولکول عطری | پروفایل بویایی | عملکرد |
امبری چوبی، گرم و خشک | ستون اصلی آکورد امبری مدرن، فیکساتور قوی | |
Cetalox | امبری، نرمتر و شیرین تر از Ambroxan | جایگزین یا مکمل Ambroxan نرمکردن آکورد امبری |
Ambrofix | امبری شفاف و مدرن، گرم و کمی مشکیطور | فرمولهای مدرن و روزانه |
Ambercore | امبری چوبی خشک، شفاف | تقویت پخش بو، نت پایه |
Okoumal | امبری چوبی گرم، رزینی، کمی دودی | تقویت نتهای رزینی و چوبی، افزایش ماندگاری نت پایه |
خانواده میوهای (Fruity)
خانواده میوهای همانطور که از نامشان پیداست شامل مولکولهای عطریست که تداعی کننده میوههای تازه، آبدار و شیرین هستند. شادابی و انرژی به عطر میدهند. عمدتا در نتهای بالایی (Base Notes) و گاها در نتهای میانی (Middle Notes) استفاده میشوند. به خوبی با چوب، مشک یا امبری ترکیب میشوند و تعادل و بالانس ایجاد میکند. فراریت بالایی دارند و به سرعت تبخیر میشوند. اگر بیش از حد استفاده شود شیرینی ناخوشایندی را ایجاد میکند و همچنین ریسک مصنوعی شدن را به همراه دارد.
نام مولکول عطری | پروفایل بویایی | عملکرد |
میوهای خامهای و شیرین، شبیه هلو | کمک به ایجاد حس شیرینی طبیعی و نرم | |
میوهای تازه، خنک و کمی سبز | نتهای بالایی برای ایجاد حس تازه، مکمل نتهای مرکباتی و سبز | |
شیرین، میوهای، توت مانند | ایجاد حس توتفرنگی و تمشک در نت میانی و پایه | |
Allyl Amyl Glycolate | میوهای و کمی گلی، مشابه بوی آلو | ساختن رایحههای شیرین و تازه |
Allyl Cyclo Hexyl Propionate (ACHP) | شیرین و میوهای، شبیه به بوی سیب یا گلابی | نتهای اولیه، ایجاد رایحههای میوهای و گلی |
Rhubofix | میوهای و سبز با نتهای تیز و ترش | ترکیب میوهای ترش و سبز، عطرهای تابستانی و خنک |
سخن پایانی
در این مقاله سعی کردیم عطرسازان را با مولکولهای عطری اندکی آشنا کنیم و تلاش بر این شد تا به صورت کاملا تخصصی و حرفهای گامی هرچند کوچک برای دنیای بی انتهای عطر برداریم. به امید روزی که آموزش این دانش وسیع در دانشگاههای ایران پایه گذاری شود و عطرسازان ایرانی در دنیا بی رقیب باشند. این مقاله ادامه دارد....
دیدگاه خود را بنویسید