مـر (Myrrh)

49 درصد از کسانی که عطر استفاده می‌کنند، مُر را دوست دارند؛ نه اینکه فقط بپسندند، بلکه واقعاً عاشقش هستند. حتی قبل از اینکه بطری را باز کنید، همین عدد یک چیز مهم را نشان می‌دهد: مُر رایحه‌ای با تأثیر عاطفی واقعی است، نه صرفاً ماده‌ای با قدمت و اعتبار تاریخی. مُر بوی چیزی را نمی‌دهد که از یک فروشگاه سوغات خریده باشید؛ بوی چیزی از قرنی دیگر، قاره‌ای دیگر و رابطه‌ای کاملاً متفاوت با دنیای مواد و طبیعت را دارد.

رایحه‌ی آن گرم و تلخ‌وشیرین است و این تلخی بخشی اساسی از ماهیت آن است، نه یک ویژگی اتفاقی. نام مُر از واژه عبری murr  یا  maror به معنی «تلخ» گرفته شده و این رزین واقعاً شایسته‌ی این نام است. مُر حالتی رزینی و متراکم دارد، همراه با کمی حس دارویی که باعث می‌شود هرگز بیش از حد شیرین و سنگین به نظر نرسد. در پسِ همه‌ی این‌ها، گرمای عمیق بالزامیک با چیزی قرار دارد که در منابع تجاری از آن به عنوان «اثری شبیه شیرین‌بیان» یاد می‌شود. شرکت تأمین‌کننده‌ی مواد عطری Fleurchem آن را دارای «جنبه‌ای عمیق، بالزامیک و کهربایی» توصیف می‌کند؛ توصیفی درست، اما ناقص، چون مُر علاوه بر این‌ها حالتی خاکی، کمی دودی و حسی از چیزی واقعاً کهن و باستانی دارد که در نت‌های پایه‌ی عطر باقی می‌ماند.

چالش بویایی

رزین خام مُر را می‌توان از بیشتر فروشگاه‌های محصولات طبیعی و عطاری‌های آنلاین، با قیمت چند پوند برای هر اونس تهیه کرد. یک تکه از آن را بشکنید؛ بویی «تیز، خوشایند، کمی تلخ و کاملاً رزینی» به مشامتان می‌رسد؛ این همان بوی ماده‌ی خام و فرآوری‌نشده است.

حالا یک تکه‌ی کوچک را روی زغال بسوزانید. دود آن سنگین‌تر، فنولی‌تر و تلخ‌تر می‌شود.

بعد سراغ عطری بروید که مُر در آن نقش پررنگی دارد، مثل Valentino Valentina Myrrh Assoluto یا Prada Amber Pour Homme Intense. دقت کنید که عطرساز چگونه آن تلخی خام را نرم و قابل‌استفاده کرده است؛ لبه‌های تند آن را با نت‌هایی مثل کهربا، وانیل یا چوب صندل گرد کرده، در حالی که شخصیت اصلی مُر همچنان حفظ شده است.

این همان هنر عطرسازی است.

درختی در انتهای دنیا

مُر از مزارع کشت‌شده به دست نمی‌آید. این ماده از یک درختچه‌ی کوچک، خاردار و چندان جذاب به نام Commiphora myrrhaبه دست می‌آید که در مناطق نیمه‌خشک سومالی، اتیوپی، یمن، کنیا و عمان رشد می‌کند و ارتفاع آن به حدود ۳ تا ۴ متر می‌رسد. این درخت خاک کم‌عمق و آهکی را ترجیح می‌دهد و تقریباً نمی‌توان آن را به‌صورت عمدی و کنترل‌شده کشت کرد. طبق اطلاعات USDA، سومالی منبع اصلی مُر است و بی‌ثباتی منطقه، به‌ویژه درگیری‌های داخلی، باعث شده تأمین آن همیشه متغیر باشد. بنابراین وقتی تقاضا افزایش پیدا می‌کند، نمی‌توان به‌سادگی مُر بیشتری تولید کرد. این درخت است که تعیین می‌کند چقدر مُر در دسترس باشد.

اشک‌های رزین

روش برداشت مُر تقریباً از دوران باستان تاکنون تغییر چندانی نکرده است. برداشت‌کنندگان باتجربه درختان بالغ و سرشار از رزین را شناسایی می‌کنند و با ابزارهای تیز روی پوست آن‌ها شکاف ایجاد می‌کنند؛ البته رزین به‌طور طبیعی نیز از ترک‌های موجود در پوست کاغذی درخت خارج می‌شود. رزین به‌آرامی به شکل قطره‌هایی بیرون می‌آید و در تماس با هوا سفت می‌شود و تکه‌های شکننده‌ای به رنگ زرد مایل به قهوه‌ای تا قرمز-قهوه‌ای ایجاد می‌کند که به آن‌ها «اشک» می‌گویند.

کیفیت مُر بر اساس تیرگی، شفافیت و میزان چسبندگی تکه‌های تازه شکسته‌شده ارزیابی می‌شود. چسبندگی نشانه‌ای از مقدار روغن معطر موجود در رزین است. عملیات برداشت از درختان خودرو ممکن است هفته‌ها طول بکشد.

بهای رایحه

مُر همیشه ماده‌ای گران‌قیمت بوده است. در دنیای باستان، آن را از مسیرهای زمینی و در امتداد جاده‌ی ابریشم تجارت می‌کردند و در هر مرز، هزینه‌های گمرکی و مالیات بیشتری به آن اضافه می‌شد. کارگرانی که رزین‌های مشابه، مانند کندر، را فرآوری می‌کردند ــ که آن هم از خانواده‌ی Commiphoraاست ــ هر روز بازرسی بدنی کامل می‌شدند تا از سرقت جلوگیری شود. همین موضوع به‌خوبی نشان می‌دهد این مواد چقدر ارزشمند بوده‌اند.

امروزه مُر ارگانیک کمیاب است و به‌طور گسترده در بازار موجود نیست. تأمین آن همچنان تحت تأثیر شرایط سیاسی و ژئوپلیتیکی شمال‌شرق آفریقا و شبه‌جزیره عربستان قرار دارد. صنعت کندر، که نزدیک‌ترین خویشاوند مُر محسوب می‌شود و ارزشی حدود ۷ میلیارد دلار دارد، می‌تواند تصویری از میزان تقاضا برای این رزین‌های باستانی به ما بدهد.

وقتی یک عطر با رایحه‌ی غالب مُر می‌خرید، بخشی از قیمت آن در واقع هزینه‌ی استخراج رزین از یک منطقه‌ی درگیر بحران، انتقال آن از آن سوی اقیانوس و رساندنش به میز عطرساز در شهرهایی مثل گراس یا نیویورک است.

با تقطیر با بخار رزین صمغی خردشده، اسانس مُر به دست می‌آید که در عطرسازی لوکس استفاده می‌شود. استخراج با حلال، محصولی غلیظ‌تر به نام ابسولوت (Absolute) تولید می‌کند. رزین خام مُر تقریباً تنها ۳۰ درصد در اتانول حل می‌شود؛ بنابراین بخش قابل‌توجهی از ماده در عطرسازی الکلی عملاً قابل استفاده نیست و همین موضوع هزینه‌ی واقعی استفاده از آن را بیشتر می‌کند.

تاریخچه مُر در عطرسازی

مُر طولانی‌ترین تاریخ ثبت‌شده را در میان تمام مواد معطر مورد استفاده امروزی دارد. نه یکی از طولانی‌ترین‌ها؛ بلکه طولانی‌ترین. زمانی که اهرام مصر ساخته می‌شدند، مُر خودش ماده‌ای باستانی محسوب می‌شد.

• حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد: مصریان باستان از مُر در عطرها، روغن‌های معطر، بخورها و مهم‌تر از همه در مومیایی کردن مردگان استفاده می‌کردند. به همین دلیل مُر لقب «گیاه تدفین» را به دست آورد. ارتباط آن با مرگ و همچنین امور مقدس و الهی، از همان ابتدا شکل گرفت.
• حدود ۱۷۰۰ سال پیش از میلاد: مُر به یکی از مواد اصلی کیفی (Kyphi) تبدیل شد؛ بخور مقدسی که در معابد مصر برای  پاکسازی و معطر کردن فضاهای مقدس سوزانده می‌شد. کاهنان باور داشتند دود بخور  تنها وسیله‌ای است که می‌تواند بین زمین و آسمان ارتباط برقرار کند. ریشه واژه انگلیسی Perfumeنیز از عبارت لاتین perfumum به معنی «از طریق دود» آمده است. بنابراین مُر، به معنای واقعی کلمه، یکی از نقطه‌های آغاز مفهوم عطر است.
• یونان و روم باستان: عطرسازان یونانی و رومی نیز استفاده از مُر را پذیرفتند و این ماده در نوشته‌های اولیه      هر دو فرهنگ دیده می‌شود. رومی‌ها آن را در مراسم سوزاندن مردگان نیز استفاده می‌کردند. ویژگی دوگانه‌ی مُر ــ مقدس و مربوط به مرگ، تجملی و در عین حال یادآور فناپذیری ــ در این دوره کاملاً تثبیت شد.
• دوران کتاب مقدس: مُر  در «غزل غزل‌های سلیمان» ظاهر می‌شود؛ جایی که از لب‌هایی مانند سوسن و مُر      خوشبو یاد شده است. همچنین مُر یکی از سه هدیه‌ی مجوس به عیسی نوزاد در کنار طلا و کندر بود. در متون اسلامی نیز به مُر اشاره شده و نقل شده است که  پیامبر اسلام توصیه کرده خانه‌ها با مُر، افسنطین و آویشن بخور داده شوند.
• طب سنتی: مُر وارد نظام‌های دارویی طب سنتی چینی، آیورودا، گیاه‌درمانی غربی و پزشکی یونان باستان شد و برای زخم‌ها، درمان و ایجاد تعادل روحی مورد استفاده قرار گرفت.
• ۱۹۷۷: ایو سن لوران عطر Opium Eau de Parfum را عرضه کرد. مُر یکی از نت‌های اصلی آن بود و این عطر باعث شد مُر دوباره به دنیای عطرسازی جریان اصلی بازگردد؛ اما این بار نه به‌عنوان رایحه‌ای کلیسایی یا مربوط به مراسم تدفین، بلکه به‌عنوان رایحه‌ای مرموز، جذاب و خطرناک که فضای اسرارآمیز جاده ابریشم را تداعی می‌کرد. این عطر همچنان یکی از تأثیرگذارترین عطرهای شرقی ساخته‌شده محسوب می‌شود.
• دهه‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰: رونق عطرهای نیش و دست‌ساز باعث احیای دوباره و مداوم مُر شد. برتراند دوشافور با ۸ عطر در این مجموعه، پرکاربردترین عطرساز مُر محسوب می‌شود و از آن به‌عنوان یکی از عناصر اصلی در ساخت عطرهای شرقی پیچیده و عطرهای مبتنی بر بخور استفاده کرده است. در دهه ۲۰۱۰، تعداد ۶۷ عطر با نت مُر تولید شد که نشان‌دهنده اوج محبوبیت این نت در این دوره بود.

شیمی مُر

چیزی که واقعاً استشمام می‌کنید

مُر یک اولئوگام رزین (Oleo-gum-resin) است؛ یعنی از سه بخش متفاوت تشکیل شده است : اسانس ترکیبات معطر فرّار، صمغ پلی‌ساکاریدهای محلول در آب و رزین تری‌ترپنوئیدهای محلول در الکل و سایر مولکول‌های پیچیده.

آنالیز GC-MS حدود ۱۵ ترکیب اصلی را در اسانس مُر شناسایی کرده است. مهم‌ترین آن‌هاFuranoeudesma-1,3-dieneاست؛ یک سزکوئی‌ترپن که مسئول بخش مهمی از رایحه‌ی گرم، کمی دارویی و رزینی مُر است. دو ترکیب مهم دیگر Acetoxyfuranodieneو Methoxyfuranodiene هستند که هر دو از بخش کلروفرمی مُر آسیاب‌شده استخراج شده‌اند.

بخش رزینی حاوی تری‌ترپنوئیدهایی مانند (20R)-3β,16β-Trihydroxydammar-24-eneو  β-Sitosterolاست. این ترکیبات به خاصیت فیکساتیو مُر کمک می‌کنند؛ یعنی باعث می‌شوند نت‌های پایه بهتر روی پوست باقی بمانند و ماندگاری کل عطر افزایش پیدا کند.

مقایسه مُر با اوپوپوناکس

نزدیک‌ترین خویشاوند مُر در عطرسازی، اوپوپوناکس (Opopanax) است که گاهی با نام «مُر شیرین» نیز به فروش می‌رسد و از Commiphora erythraea در اتیوپی به دست می‌آید.

در حالی که مُر واقعی (Commiphora myrrha) عمدتاً تحت تأثیر Furanoeudesma-1,3-dieneاست، ترکیب فرّار اصلی اوپوپوناکس trans-β-Ocimeneاست که رایحه‌ای شیرین‌تر، میوه‌ای‌تر و دلپذیرتر ایجاد می‌کند.

اگر مُر را یک بزرگ‌تر جدی و سخت‌گیر در خانواده در نظر بگیریم، اوپوپوناکس خواهر یا برادر کوچک‌تر و صمیمی‌تر اوست.

این دو ماده در ۲۳ عطر موجود در پایگاه داده در کنار هم استفاده شده‌اند و ترکیب آن‌ها یک آکورد رزینی پیچیده ایجاد می‌کند که هم عمق تلخ مُر را دارد و هم شیرینی و طراوت اوپوپوناکس را.

در پالت عطرساز

مُر در آکوردهای شرقی، گورماند و شیپغ کاربرد دارد؛ گستردگی‌ای که نشان‌دهنده‌ی تنوع شیمیایی آن است.

وجه بالزامیک و کهربایی مُر، آن را به پایه‌ای طبیعی برای عطرهای شرقی کهربایی تبدیل می‌کند. ویژگی شبیه شیرین‌بیان نیز کاربرد جالبی در عطرهای گورماند به آن می‌دهد. حالت خاکی و کمی فنولی آن نیز باعث می‌شود با ساختارهای شیپغ ارتباط خوبی پیدا کند.

برتراند دوشافور که در ۸ عطر از مُر استفاده کرده، در برخی از پیچیده‌ترین آثار مبتنی بر بخور خود از توانایی مُر برای ایجاد عمق بدون اینکه بر کل ترکیب غالب شود استفاده کرده است.

برداشت جنسیتی از مُر در گذر زمان

تقریباً هیچ نت دیگری در پایگاه داده ما به اندازه‌ی مُر دچار تغییر برداشت جنسیتی نشده است. اعداد، دهه به دهه، بیشتر از اینکه شبیه یک روند معمول باشند، شبیه بازتعریف کامل این هستند که این نت متعلق به چه جنسیتی است.

اگر از دهه‌ی ۱۹۶۰ شروع کنیم، ۹۲.۶٪ از عطرهای دارای مُر مردانه بودند. مُر در آن دوره تقریباً اصلاً در عطرسازی لوکس حضور نداشت؛ در کل آن دهه فقط یک عطر با نت مُر ثبت شده بود، اما همین یک نمونه، مُر را تقریباً کاملاً مردانه نشان می‌داد.

بعد دهه‌ی ۱۹۷۰ از راه رسید و همه‌چیز برعکس شد. سهم عطرهای زنانه به ۶۷.۷٪ رسید، در حالی که سهم مردانه به تنها ۲.۶٪ سقوط کرد.

چه اتفاقی افتاد؟ 

شاهکار ایو سن لوران در سال ۱۹۷۷ فقط از مُر استفاده نکرد؛ بلکه برداشت ما از آن را کاملاً تغییر داد. ناگهان مُر دیگر رایحه‌ای مخصوص ادکلن‌های مردانه نبود؛ بلکه به رایحه‌ای از زنانگی خطرناک، لولو دو لا فالز، استودیو ۵۴ و تجمل و افراط بی‌پروای مد اواخر دهه‌ی هفتاد تبدیل شد. جاده‌ی ابریشم، این بار از دریچه‌ی یک شیشه عطر زنانه دیده می‌شد.

دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ دوره‌ای از ابهام واقعی بودند. مُر در هر دو دهه همچنان گرایش بیشتری به عطرهای زنانه داشت؛ به‌ترتیب ۳۹.۶٪ و ۳۸.۷٪، اما سهم عطرهای یونیسکس به‌تدریج افزایش یافت و در دهه‌ی ۱۹۹۰ به ۴۱.۱٪ رسید.

سپس دهه‌ی ۲۰۰۰ یک چرخش دیگر ایجاد کرد: سهم عطرهای مردانه دوباره به ۵۹.۶٪ رسید، در حالی که سهم زنانه به ۱۳.۱٪ کاهش یافت. این همان دوره‌ای بود که عطرسازی نیش به‌طور جدی گسترش پیدا کرد و خانه‌هایی مانند Amouageو Comme des Garçonsشروع به ساخت عطرهای پیچیده، بخوری و رزینی کردند که به‌طور مشخص مخاطبان مردی را هدف گرفته بودند که از عطرهای ورزشی و ساده خسته شده بودند.

دهه‌های ۲۰۱۰ و ۲۰۲۰ داستان امروز را نشان می‌دهند: عطرهای مردانه همچنان غالب‌اند؛ به‌ترتیب ۴۰.۴٪ و ۳۷.۹٪، اما سهم عطرهای یونیسکس به‌طور پیوسته افزایش پیدا کرده و در دهه‌ی ۲۰۲۰ به ۴۵.۲٪ رسیده است؛ بالاترین سهم یونیسکس در تاریخ ثبت‌شده‌ی مُر.

سهم عطرهای زنانه در دهه‌ی ۲۰۲۰ به ۱۶.۹٪ رسیده؛ یعنی نسبت به اوج ۶۷.۷٪ در دهه‌ی ۱۹۷۰، ۵۰.۸ واحد درصد کاهش داشته است.

این دیگر یک تغییر تدریجی نیست؛ یک تغییر مسیر کامل است.

این موضوع چه معنایی دارد؟

مسیر جنسیتی مُر در واقع داستان رابطه‌ی صنعت عطرسازی با تاریکی، امور مقدس و دنیای باستان است.

زمانی که مُر در عطرسازی جریان اصلی کمیاب بود، به‌طور پیش‌فرض ماهیتی مردانه پیدا کرد. وقتی ایو سن لوران آن را به ماده‌ای جذاب و زنانه تبدیل کرد، کل بازار از آن پیروی کرد. وقتی برندهای نیش دوباره مُر را به‌عنوان ماده‌ای جدی و پیچیده مطرح کردند، گرایش آن دوباره به سمت عطرهای مردانه رفت.

اما حالا که مفهوم عطرهای جنسیت‌دار در سراسر صنعت در حال کم‌رنگ شدن است، مُر دارد به جایگاهی می‌رسد که شاید از ابتدا برای آن مناسب‌تر بوده:

واقعاً یونیسکس.

چون مُر هیچ‌وقت واقعاً درباره‌ی جنسیت نبوده است. درباره‌ی آیین بوده؛ درباره‌ی امر مقدس بوده؛ درباره‌ی دودی که مرز میان زمین و آسمان را طی می‌کند.

و نه مردان مالک این مفهوم‌اند و نه زنان.

مسیر رشد و محبوبیت مُر تقریباً به‌طور کامل داستان قرن بیست‌ویکم است. این نت قبل از سال ۲۰۰۰ هم در عطرسازی لوکس وجود داشت (با Opiumبه‌عنوان استثنای مهم)، اما از نظر تعداد بسیار کم بود و در دهه‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۰، تعداد عطرهای دارای مُر معمولاً تک‌رقمی بود.

انفجار واقعی در دهه‌ی ۲۰۰۰ اتفاق افتاد؛ با تولید ۱۸ عطر. سپس در دهه‌ی ۲۰۱۰ به اوج خود رسید و ۶۷عطر با نت مُر عرضه شد.

عدد ۴۸عطر در دهه‌ی ۲۰۲۰ نسبت به اوج دهه‌ی قبل، ۲۸.۴٪ کاهش را نشان می‌دهد، اما در مقایسه با تاریخچه‌ی این نت، همچنان رقم بسیار قابل‌توجهی است؛ چون مُر در کل نیمه‌ی دوم قرن بیستم فقط در ۱۰ عطر استفاده شده بود.

مُر در حال از بین رفتن نیست؛ بلکه در حال تبدیل شدن به یک نت رایج و تثبیت‌شده در سطحی بالاست.